11.8.10

Αρχαία Ελληνικά στα Σχολεία


Πολύ σημαντική η πρόθεση ορισμένων δημοτικών σχολείων στην Αγγλία να προσθέσουν στο πρόγραμμα μαθημάτων και τα Αρχαία Ελληνικά πιστεύοντας πως θα εξασκήσουν περισσότερο τους μαθητές στη διαδικασία εκμάθησης ξένων γλωσσών.

Χαρακτηριστική είναι η άποψη της δρος Λόρνα Ρόμπινσον, όπως δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας "Το Βήμα": (http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=347053&dt=05/08/2010)

«Είμαι πεπεισμένη ότι τα Αρχαία Ελληνικά θα εφοδιάσουν τους μαθητές με μια στέρεα βάση προκειμένου να κατανοήσουν τις πολυπλοκότητες της αγγλικής γραμματικής» δήλωσε χαρακτηριστικά η κυρία Ρόμπινσον. «Οι άνθρωποι συχνά αναστατώνονται στην ιδέα τού να μάθουν μια ξένη γλώσσα με διαφορετική αλφάβητο. Ωστόσο έχουμε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, παρ΄ όλο που πραγματικά όλο αυτό έχει μια διαφορετική διάσταση, οι άνθρωποι προσαρμόζονται εύκολα, χωρίς ουσιαστικό πρόβλημα».

Άραγε στο ελληνικό σύστημα εκπαίδευσης ξέρουμε γιατί είναι τόσο σημαντικά τα Αρχαία Ελληνικά; Το έχουμε ψάξει; Όταν μας ρωτούν οι μαθητές "γιατί κυρία να κάνουμε τόσες ώρες Αρχαία Ελληνικά;" μπορούμε να τους πείσουμε για τη σημαντικότητα του μαθήματος;

Προφανώς και η απάντηση δεν είναι εύκολη. Και αυτό διότι το μάθημα έχει πολλές παραμέτρους και πολλά στάδια μέχρι να φτάσει κάποιος να μπορεί να διαβάζει κείμενα από το πρωτότυπο με κάποια ευκολία. 
Το μάθημα περιλαμβάνει τα εξής: α) μετάφραση β) γραμματική και συντακτικό γ) ρίζες λέξεων από τις οποίες παράγονται νέες ελληνικές λέξεις δ) λεξιλόγιο και ε) κατανόηση και παραγωγή προβληματισμού επί του περιεχομένου του κειμένου.

Για να φτάσουμε στο (α), δηλαδή στη μετάφραση είναι απαραίτητο να κατέχουμε τη γραμματική, το συντακτικό και το λεξιλόγιο της Αρχαίας Ελληνικής. Και εκεί αρχίζουν τα δύσκολα. Πώς να πείσεις τους μαθητές να αποστηθίσουν αρχικούς χρόνους, κλίση ουσιαστικών και ένα σωρό κανόνες; Το θεωρούν χάσιμο χρόνου. Είναι ανιαρό, φαίνεται οπισθοδρομικό στην επόχη μας. Δεν μπορώ παρά να ομολογήσω πως και η ίδια κουράζομαι να γράφω στον πίνακα ξανά και ξανά το "λύω, λύεις, λύει" ή το "ειμί, ει, εστί". Πιστεύω λοιπόν πως είναι απαραίτητο να ενσωματωθούν στα σχολικά βιβλία ασκήσεις που να καθιστούν τη γραμματική και το λεξιλόγιο παιχνίδι. Τα παιδιά θέλουν να παίξουν, αλλά κι εμείς οι καθηγητές θέλουμε να παιξουμε. Και τα διανοητικά παιχνίδια είναι τα πιο ωραία! Είναι λοιπόν καιρός να σχεδιαστούν πρωτότυπες ασκήσεις, αλλά και ηλεκτρονικά παιχνίδια με ανάλογο περιεχόμενο και στόχο. ΠΙστέψτε με, υπάρχουν αξιολογότατοι σχεδιαστές παιχνιδιών με μεράκι και ιδέες που θα μπορούσαν να κάνουν θαύματα. Οφείλει όμως το υπουργείο να δώσει κίνητρο και σε αυτούς για να ασχοληθούν με το θέμα, αλλά και στους καθηγητές για να τα χρησιμοποιήσουν στην ψηφιακή τάξη, για την οποία τόσος λόγος γίνεται τελευταία...
Κάποιος λοιπόν που κατέχει γραμματική, συντακτικό και λεξιλόγιο είναι πια έτοιμος να μεταφράζει. Και αυτό φυσικά ισχύει για όλες τις γλώσσες του κόσμου. Ξέρετε πόσο πολύ εξασκείται ο νους κατά τη μεταφραστική διαδικασία; Είναι σαν να λύνεις μια δύσκολη άσκηση στα Μαθηματικά. Όλοι οι κανόνες τίθενται στην υπηρεσία μας και νιώθουμε το μυαλό να φλέγεται καθώς ψάχνουμε να βρούμε την πιο σωστή λέξη προκειμένου να αποδώσουμε ακριβώς τη σημασιολογική απόχρωση κάθε λέξης που υπάρχει στο αρχαίο κείμενο. Πάρεμπιπτόντως, η σχολική μετάφραση έχει "τραβήξει" πολλά και οι πιο πολλοί εκπαιδευτικοί ξέρουν πως είναι λάθος να μεταφράζουμε κατά λέξη, διότι έτσι γίνονται τόσα πολλά εκφραστικά λάθη που στο τέλος παράγονται κείμενα-τέρατα. Αντιθέτως, η μετάφραση πρέπει να γίνεται σε σωστά Νέα Ελληνικά και ο λόγος να ρέει.

Από τα πιο ενδιαφέροντα πάντως τμήματα του μαθήματος των Αρχαίων Ελληνικών είναι οι ρίζες των λέξεων και οι συζητήσεις που προκύπτουν από την ανάλυση των αρχαίων κειμένων. Πόσο πιο σοφοί γινόμαστε όταν μαθαίνουμε από πού προέρχονται οι λέξεις; Πόσο καλύτερα καταλαβαίνουμε το βάθος και την ουσία των λέξεων όταν είμαστε σε θέση να τις ετυμολογήσουμε; Ε, όλα αυτά δεν πρέπει να τα εξηγήσουμε στα παιδιά;  Δεν πρέπει να τους δώσουμε παραδείγματα για να τα εξιτάρουμε και να τα μυήσουμε στην αναζήτηση της αρχικής ρίζας των λέξεων; Με αυτό τον τρόπο άλλωστε θα μάθουν να αναγνωρίζουν τις ελληνικές λέξεις και στις ξένες γλώσσες.

Όσο για την ανάλυση των κειμένων, αυτό είναι το πιο ωραίο κομμάτι της διδασκαλίας, διότι προσφέρεται για συζήτηση. Αν το τμήμα είναι δεκτικό, μπορούν να ειπωθούν σπουδαία πράγματα καθώς επιχειρούμε να καταλάβουμε και να νιώσουμε την ψυχή και τις ιδέες του αρχαίου συγγραφέα. Οφείλουμε να δείχνουμε ενθουσιασμό μέσα στην τάξη για να μεταδώσουμε τη χαρά μας και στα παιδιά. Αν δείχνουμε ότι βαριόμαστε ή ότι το κείμενο δεν μας αρέσει, τα παιδιά το καταλαβαίνουν και βρίσκουν δικαιολογία για να μην ασχοληθούν. Βέβαια, υπάρχουν και αποσπάσματα που πράγματι δεν έλκουν το ενδιαφέρον του σύγχρονου μαθητή. Σε αυτή την περίπτωση πιστεύω ότι πρέπει απλώς να το συζητήσουμε με τους μαθητές, να τους δώσουμε την ευκαιρία να μας πούνε τι δεν τους αρέσει, τι βρίσκουν ανιαρό ή ξεπερασμένο ή τι θα άλλαζαν στο περιεχόμενο αν ήταν εκείνοι οι συγγραφείς των έργων σήμερα.

Βλέπουμε λοιπόν ότι μπορούμε να δώσουμε νέες διαστάσεις στο μάθημα σήμερα. Τα αρχαία ελληνικά κείμενα μεταδίδουν σπουδαίες ηθικές αξίες και ανθρωπιστικά μηνύματα. Διαπλάθουν χαρακτήρα και προσφέρουν πρότυπα για να πορευθούν οι μαθητές στη ζωή με δυναμισμό. Ο πολυμήχανος Οδυσσέας, η ανυπόταχτη Αντιγόνη, ο πανεπιστήμων Αριστοτέλης, ο οραματιστής Πλάτων και τόσοι άλλοι μπορούν να αναστηθούν, μα και να αναστήσουν τις ψυχές μας!

6 σχόλια:

Ανδρέας Ζουρδος είπε...

Νομίζω ότι στα σχολεία έχουν δημιουργηθεί διάφορες περιχαρακώσεις. Ο τρόπος παρουσίασης των αρχαίων ελληνικών είναι στην πιο επιεική κρίση αδιάφορος και στην λιγότερο αποκρουστικός. Το περιεχόμενο των αρχαίων κειμένων είναι πολλές φορές επίκαιρο και αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον από μόνο του, παρ' όλα αυτά το κίνητρο να διαβάσει κανείς αρχαία είναι ασθενές όταν ξέρει στην μετέπειτα μαθητική του πορεία θα επικεντρωθεί σε άλλη κατεύθυνση. Ίσως θα μπορούσε να γίνει και μέσα στο μάθημα των αρχαίων μία ομαδοποιήση των κειμένων ώστε να υπάρχουν κείμενα που απευθύνονται σε διαφορές ομάδες παιδιών με διαφορετικά κίνητρα και κατευθύνσεις. Π.χ μία με επιστημονικές αναζητήσεις και μία με κείμενα τα οποία ενδιαφέρουν παιδιά με καλλιτεχνικές ή φιλοσοφικές αναζητήσεις, κάποια κείμενα από τον Πλάτωνα π.χ. θα μπορούσαν να διδάσκονται και στις 2 ομάδες.

Ειρήνη Μαραγκόζη είπε...

Πράγματι, το μάθημα των αρχαίων έλκει πλέον ελάχιστους μαθητές, αν και τα κείμενα που έχουν επιλεγεί από το υπουργείο έχουν βάθος και δίνουν ερεθίσματα για προβληματισμό. Δύο είναι οι λόγοι που συμβαίνει αυτό: 1ον η κοινωνία έχει πείσει τους μαθητές πως αξίζουν μόνο οι χρηστικές γνώσεις και 2ον οι καθηγητές είναι εξαιρετικά αρνητικοί να ανανεώσουν τη διδασκαλία τους.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο "Επιτάφιος του Περικλή" (Θουκυδίδης) που διδάσκεται στην τρίτη λυκείου. Είναι ένα διαμάντι της παγκόσμιας γραμματείας, από το οποίο ξεπηδούν προβληματισμοί για τη δημοκρατία, την ελευθερία, την κοινωνική οργάνωση, τον πόλεμο, την τέχνη, τη σωματική άσκηση κλπ. Ξέρετε τι επικρατεί στα περισσότερα σχολεία; Η άρνηση. Δεν θέλουν οι μαθητές να ακούσουν για όλα αυτά, δεν θέλουν να συζητήσουν, αρνούνται την όποια συμμετοχή. Μόνο και μόνο επειδή το μάθημα είναι γενικής παιδείας και επειδή δεν τους προσφέρει κάποια γνώση άμεσα αξιοποιήσιμη. Οι καθηγητές από την άλλη απελπίζονται και έτσι η όλη προσπάθεια καταλήγει σε αποτυχία. Μια λύση θα ήταν να διδάσκεται ο "Επιτάφιος" κατευθείαν από μετάφραση. Στην προκειμένη περίπτωση η διδασκαλία από το πρωτότυπο δεν προσφέρει τίποτα.

Η πρότασή σας για δυο ομάδες βάσει ενδιαφερόντων είναι σωστή, αλλά δύσκολο να πραγματοποιηθεί. Θα έβρισκα πιο πραγματοποιήσιμο π.χ. σε μια επιπλέον ώρα του μαθήματος της φυσικής αγωγής να γινόταν ιστορική αναφορά στα αθλήματα που ξεκίνησαν από την αρχαία Ελλάδα, να μάθαιναν οι μαθητές για αρχαίους ολυμπιονίκες, να διάβαζαν αρχαία κείμενα που προωθούν την ολυμπιακή ιδέα και την αξία της σωματικής άσκησης κλπ. Το ίδιο θα μπορούσε να γίνει και στα μαθηματικά, στη φυσική κλπ. Τέτοιες διαθεματικές προσεγγίσεις προβλέπονται θεωρητικά από το υπουργείο, αλλά δεν πολυεφαρμόζονται.

Ανώνυμος είπε...

Ολα αυτα που λετε ειναι πολυ ωραια δε λεω,αλλα για σκευτειτε σε τι θα χρησιμεψουν τα αρχαια στο φυσικο?Γιατι πρεπει να μαθω ολους τους χρονους κ.α μιας νεκρης γλωσσας?Τα αρχαια σα γλωσσα δεν σου προσφερουν τιποτα στη καθημερινοτητα.Δε θα διαφωνησω παντως στο οτι τα αρχαια κειμενα ειναι πολυ χρησιμα αφου σου δινουν επιπλεον γνωσεις.Κατα τη γνωμη μου πρεπει να μελεταμε τα αρχαι κειμενα, αλλα να εχουμε και ενα χαρτι που να σου αποδιδει τις δυσκολες λεξεις.

Ειρήνη Μαραγκόζη είπε...

Οι αρχαίοι έλεγαν "Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις". Ό,τι επάγγελμα κι αν ακολουθήσεις, από τη στιγμή που θα χρησιμοποιείς την ελληνική γλώσσα για να επικοινωνήσεις, πρέπει να τη γνωρίζεις καλά. Θα μπορείς έτσι να επιλέγεις την κατάλληλη για την περίσταση λέξη, να είσαι ακριβής στις διατυπώσεις σου. Όταν π.χ. χρησιμοποιούμε τη λέξη "επιτυχία" ή "αποτυχία", ας έχουμε στο νου μας πως δεν είναι απλώς ήχοι που βγαίνουν από το στόμα μας. Είναι λέξεις που εμπεριέχουν σοφία: επί+τύχη ή από+τύχη, δηλ. η επιτυχία ή η αποτυχία στη ζωή δεν έχει να κάνει μόνο με τις προσπάθειες ή την προετοιμασία. Αντιθέτως το αποτέλεσμα της προσπάθειας έχει να κάνει και με την τύχη. Ξέρεις πόσο πιο φιλοσοφικά μπορείς να αντιμετωπίσεις τη ζωή λαμβάνοντας υπόψη το καταστάλαγμα σοφίας που περιέχουν οι λέξεις; Ε, το μάθημα των αρχαίων υποτίθεται πως αυτό θα έπρεπε να έχει ως βασικό στόχο. Το δυσάρεστο είναι πως κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει... Όσο για τα αρχαία κείμενα καθεαυτά, πιστεύω πως θα ήταν προτιμότερο να τα διδασκόμαστε από μετάφραση, ώστε στα παιδιά να μείνει η ουσία του κειμένου και όχι η δυσαρέσκεια. Πράγματι, το πρωτότυπο κείμενο είναι εχθρικό για το μέσο μαθητή και κατά συνέπεια νιώθει αποστροφή για το μάθημα γενικά.

Ανώνυμος είπε...

-Αρχικά, συγχαρητήρια για την τόσο μεγάλη γνώση του υπολογιστή και των δυνατοτήτων του.
-Μετά: Υποκλίνομαι στην άποψη/θέση "πιστεύω λοιπόν πως είναι απαραίτητο να ενσωματωθούν στα σχολικά βιβλία ασκήσεις που να καθιστούν τη γραμματική και το λεξιλόγιο παιχνίδι. Τα παιδιά θέλουν να παίξουν, αλλά κι εμείς οι καθηγητές θέλουμε να παίξουμε. Και τα διανοητικά παιχνίδια είναι τα πιο ωραία! Είναι λοιπόν καιρός να σχεδιαστούν πρωτότυπες ασκήσεις, αλλά και ηλεκτρονικά παιχνίδια με ανάλογο περιεχόμενο και στόχο". Τι τρομερό (διάβαζε υπέροχο) να τα λέει αυτά μια φιλόλογος! Ότι δηλαδή το διανοητικό "παιχνίδι" είναι ένας καταπληκτικός τρόπος μάθησης.
-Σε άλλα σημεία αναφέρεις "όσο για τα αρχαία κείμενα καθεαυτά, πιστεύω πως θα ήταν προτιμότερο να τα διδασκόμαστε από μετάφραση, ώστε στα παιδιά να μείνει η ουσία του κειμένου και όχι η δυσαρέσκεια" και ότι "οι καθηγητές είναι εξαιρετικά αρνητικοί να ανανεώσουν τη διδασκαλία τους".
-Να διδασκόμαστε αρχαία γιατί βοηθούν πολύ στη εκμάθηση και στον ορθό τονισμό της νεοελληνικής, αλλά το ερώτημα είναι ποια αρχαία και πώς. Ένας πολύ σημαντικός τρόπος είναι αυτός που λες για το πνευματικό παιχνίδι, που θα έχει μέσα του πιστεύω ασκήσεις για 20 με 30 ανώμαλα ρήματα της αρχαίας από αυτά που συναντάμε πολύ και στη σημερινή μας γλώσσα, για τις αρχαίες 18 προθέσεις και που θα στηρίζεται πολύ σε εύκολα κείμενα όπως η κάθοδος των μυρίων του Ξενοφώντα. (Την εκμάθηση των αρχαίων όπως την ξέρουμε, θα την αφήσουμε για τους ταλαντούχους της γλώσσας, για τους νέους μας που θα ακολουθήσουν φιλολογία, αρχαιολογία, κτλ).
- Σέβομαι τους φιλόλογους, θα τους εκτιμούσα όμως στο έπακρον αν πετύχαινε στο μάθημα της έκθεσης στις πανελλήνιες εξετάσεις το 80 τοις εκατό των μαθητών, και όχι να απορρίπτεται το 60. Τι τραγικότητα!
-Πάντως, πρέπει να δώσουμε μεγάλη προσοχή και στην παραγωγή πλούτου, κάτι που νομίζω ότι έκαναν οι αρχαίοι (γιατί πένητες και πειναλέοι ούτε θέατρα, ούτε φιλοσοφία, ούτε αθλητικούς αγώνες, ούτε Παρθενώνες μπορούν να κτίσουν) σημείο που δεν τονίζεται διόλου από την εκπαίδευσή μας. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο μεγάλο θέμα. Παρεμφερές οπωσδήποτε με το αν πρέπει και πώς να διδάσκονται τα αρχαία.

Ανώνυμος είπε...

Τα αισθάνθηκα πολύ οικεία όλα όσα γράψατε και κάποια από τα θέματα που θίγετε έχει τύχει να με προβληματίσουν,παρόλο που δεν έχω μπει ως φιλόλογος σε σχολική τάξη(για την ακρίβεια δεν έχω βγει ακόμα από το πανεπιστήμιο!).

Πάντα θα υπάρχει η αμφισβήτηση του μαθήματος και δεν το βρίσκω καθόλου παράλογο. Κακά τα ψέματα, δεν είναι αυτονόητη η αξία των αρχαίων ελληνικών. Είναι πιο βαθειά από κάποια τεχνική γνώση και θέλει χρόνο να.."φανερωθεί". Αυτή είναι ίσως η γοητεία της. Και όταν μιλάμε γενικά και αόριστα για μια "φιλοσοφία ζωής" κλείνουμε μεταξύ μας το μάτι γιατί καταλαβαίνουμε ο ένας τι εννοεί ο άλλος. Αυτή για μένα (αν δεν αλλάξω γνώμη στο μέλλον) είναι η σημασία της παιδωγωγικής λειτουργίας των αε: να περάσει η "φιλοσοφία ζωής" από την αοριστία στην απτότητα, να αποκτήσει υπόσταση και να γίνει εργαλείο του σύγχρονου ανθρώπου. Αυτά για το θεωρητικό. Όσον αφορά,το γνωστικό- τεχνικό δε σας κρύβω ότι σε πολλά μαθήματα πιάνω τον εαυτό μου να αναρωτιέται για ποιο λόγο πρέπει να διδάξω σε κάποιο παιδί εγκλιτική αντικατάσταση, ανώμαλα ρήματα, τονισμό,και γενικά γραμματικούς κανόνες που δεν αφορούν τα νέα ελληνικά. Όσα παιδιά θελήσουν και ενδιαφέρονται, θα τις αναζητήσουν αυτές τις γνώσεις από μόνα τους.

υγ: Συγχαρητήρια για την πρόταση για τον Επιτάφιο. το είχα σκεφτεί πολλές φορές ως μαθήτρια.
υγ2: Γνωρίζω ότι το σχόλιό μου έρχεται καθυστερημένο και μετά την πάροδο ετών γεμάτων αλλά πραγματικά ενθουσιάστηκα που βρήκα αναρτημένους τέτοιους προβληματισμούς. Και γενικά που υπάρχουν ακόμη προβληματισμοί και δε μασάμε έτοιμη τροφή. Μου χαρίσατε ένα χαμόγελο.