16.8.06

ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ


Ο Επιτάφιος του Περικλή είναι ένα κείμενο-παράδοση, διότι διδάσκεται στις σχολικές τάξεις του ελληνικού σχολείου εδώ και πάρα πολλές δεκαετίες. Μέχρι πριν από ένα χρόνο αποτελούσε εξεταστέα ύλη για τους μαθητές της θεωρητικής κατεύθυνσης γ' ενιαίου λυκείου. Πλέον, όμως, αποτελεί διδακτέα ύλη για όλους τους μαθητές της γ' λυκείου, αφού ενσωματώθηκε στα μαθήματα της γενικής παιδείας.
Κατά τη γνώμη μου, ήταν μια σοφή απόφαση -εκ μέρους του υπουργείου παιδείας και του παιδαγωγικού ινστιτούτου- να εισαγάγουν τον Επιτάφιο στη γενική παιδεία: Διότι είναι ένα έργο αυτοτελές στο οποίο διαφαίνεται σε όλο της το μεγαλείο η αρχαία Αθήνα. Όποιος λοιπόν θέλει να λέει ότι έχει τη στοιχειώδη κλασική παιδεία, είναι αναγκαίο να έχει διαβάσει έστω και μια φορά το συγκεκριμένο κείμενο.
Η αλήθεια βέβαια είναι ότι οι μαθητές θετικής και τεχνολογικής κατεύθυνσης δεν ενθουσιάστηκαν ουδόλως όταν ενημερώθηκαν ότι θα έχουν μάθημα αρχαίων ελληνικών και στην τρίτη τάξη του λυκείου. Και μάλλον έχουν δίκιο, μια και σε αυτή τη χρονιά όλοι επικεντρώνονται στα μαθήματα της κατεύθυνσης και επιθυμούν ο κορμός να είναι απλός. Και καλώς ή κακώς ο Επιτάφιος δεν είναι και τόσο εύκολο κείμενο. Παρόλα αυτά οι ιδέες που περικλείει και οι πολλαπλές συζητήσεις διαχρονικού ενδιαφέροντος που μπορούν να «ξεπηδήσουν» μέσα από τις σελίδες του, νομίζω ότι ικανοποιούν εντέλει τους μαθητές. Χρειάζεται όμως οπωσδήποτε καλή προετοιμασία από τον καθηγητή, ώστε να κάνει το μάθημα ενδιαφέρον για όλους.
Παρακάτω παραθέτω σχόλια για την καλύτερη κατανόηση των ενοτήτων 34, 35 και 36 του Επιταφίου. Πιστεύω πως θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα τόσο στους καθηγητές, όσο και στους μαθητές (αλλά και στους υποψηφίους του ΑΣΕΠ - ας μην ξεχνάμε ότι ο Επιτάφιος αποτελεί εξεταστέα ύλη στο συγκεκριμένο διαγωνισμό)...

ΕΝΟΤΗΤΑ 34


ΣΧΟΛΙΑ

Η ενότητα αυτή είναι εισαγωγική του επιταφίου λόγου που θα ακολουθήσει. Θέμα της είναι η περιγραφή της τελετής του ενταφιασμού των νεκρών του πρώτου χρόνου του πολέμου και η παρουσίαση του Περικλή ως επιλεγμένου ρήτορα, για να εκφωνήσει τον επιτάφιο λόγο.

Γενικά οι νεκροί των πολέμων θεωρούνταν πολύ ξεχωριστοί, γιατί είχαν εκτελέσει ένα πολύ βαρύ χρέος απέναντι στους συμπολίτες τους, είχαν δώσει τη ζωή τους για το καλό της πατρίδας τους και για την ελευθερία των υπόλοιπων κατοίκων της πόλης-κράτους. Η αυτοθυσία αυτών των ανθρώπων και η αντίστοιχη τίμησή τους από την πόλη είναι ενδεικτική της διαλεκτικής σχέσης που αναπτυσσόταν ανάμεσα στην πόλη-κράτος και τους πολίτες: Υπήρχε μια σχέση αλληλεξάρτησης. Από τη στιγμή που η πόλη αποτελεί μέγιστο ιδανικό για τους Αθηναίους, αυτοί νιώθούν την υποχρέωση να κάνουν τα πάντα για αυτήν. Και από τη στιγμή που οι Αθηναίοι δίνουν τη ζωή τους για την πατρίδα, εκείνη νιώθει το χρέος να τιμήσει τους νεκρούς και να προβάλει την ανδρεία τους, ανυψώνοντάς τους σε πρότυπα για τις επόμενες γενιές.

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι σύγχρονοι του Θουκυδίδη γνώριζαν το τυπικό για την κηδεία νεκρών στρατιωτών. (Ο ίδιος άλλωστε μας πληροφορεί ότι επρόκειτο για πατροπαράδοτο έθιμο και η εισαγωγή του βιβλίου μάς το επιβεβαιώνει με περισσότερες πληροφορίες). Πώς δικαιολογείται, λοιπόν, η επιλογή του Θουκυδίδη να αφηγηθεί λεπτομερώς την προετοιμασία της τελετής; Προφανώς εξυπηρετεί τη φιλοδοξία του Θουκυδίδη να καταστεί το έργο του «κτῆμα ἐς ἀεί», πολύτιμος σύμβουλος των γενεών που θα ακολουθούσαν. Γιατί ο Θουκυδίδης όταν έγραφε το έργο του είχε στο μυαλό του και τους μεταγενέστερους ανθρώπους που θα μελετούσαν τα γεγονότα αυτού του πολέμου και θα έβγάζαν τα συμπεράσματά τους. Επομένως εκείνοι οι αναγνώστες θα ήταν αναγκαίο να έχουν από το ίδιο το κείμενο τις απαραίτητες πληροφορίες που αφορούσαν την εποχή εκείνη, για να παρακολουθήσουν όσο πιο ολοκληρωμένα γίνεται τις συνήθειες και τα γεγονότα εκείνων των χρόνων.

Ακόμα αξίζει να επισημάνουμε ότι ο Θουκυδίδης στόχευε στη διαχρονικότητα του συγκεκριμένου επιτάφιου και στην υπογράμμιση του γεγονότος, επειδή ήθελε να παρουσιάσει την Αθήνα ως πόλη μοναδική. Άλλωστε ποια καλύτερη ευκαιρία θα έβρισκε για να δικαιολογήσει τον Περικλή που οδήγησε την πόλη σε πόλεμο και που κάλεσε εκατοντάδες Αθηναίους να υπερασπιστούν την πατρίδα τους πολεμώντας και χάνοντας τη ζωή τους;

Η διάθεση του Θουκυδίδη να τιμήσει τον Περικλή φαίνεται και από άλλες του επιλογές: Παραθέτει στην Ιστορία του αυτόν τον επιτάφιο που εκφώνησε ο Περικλής και όχι κάποιον άλλον που πιθανότατα εκφωνήθηκε για τους νεκρούς άλλων πολύ σημαντικότερων μαχών και χρησιμοποιεί τη φράση «… άντρας που έχει οριστεί από την πόλη και ο οποίος θεωρείται ότι και πολύ συνετός είναι και επιβάλλεται με το κύρος του…», για να διαφανεί η ιδιαίτερη εκτίμηση που έτρεφε για το πρόσωπο του μεγάλου αυτού ηγέτη. Χρειάζεται να εστιάσουμε την προσοχή μας στο ότι ο ρήτορας που εκφωνούσε παρόμοιους λόγους οριζόταν από την πόλη, γεγονός που δείχνει για ακόμη μια φορά τις δημοκρατικές διαδικασίες που ακολουθούσαν οι Αθηναίοι σε κάθε περίσταση του δημόσιου βίου.



Παρατηρήσεις:

1. Βρισκόμαστε στο τέλος του πρώτου χρόνου του πολέμου, δηλ. στο 431 π.Χ. Η πρώτη περίοδος του Πελοποννησιακού πολέμου ονομαζόταν «Αρχιδάμειος πόλεμος». [Ακολουθεί η Νικίειος ειρήνη και τα Σικελικά]. Οι νεκροί για τους οποίους γίνεται η τελετή είναι όσοι σκοτώθηκαν:

α. Σε ιππομαχία στο Θριάσιο πεδίο κοντά στους Ρείτους (ΘΟΥΚ., Β. 19,2), μικρή λίμνη στα όρια Αθήνας και Ελευσίνας, όπου η σημερινή λίμνη Κουμουνδούρου.

β. Σε ιππομαχία Αθηναίων και Θεσσαλών εναντίον Βοιωτών στα Φρύγια (ΘΟΥΚ., Β. 22,2), ανάμεσα στις Αχαρνές και στην Αθήνα, στους ΒΑ πρόποδες του Αιγάλεω.

γ. Στη συνεχιζόμενη πολιορκία της Ποτίδαιας.

δ. Στις ναυτικές επιχειρήσεις στα παράλια της Λοκρίδας και της Πελοποννήσου (ΘΟΥΚ., Β. 23 κ.εξ).



2. Η εκφώνηση επιταφίου λόγου στις δημόσιες τελετές στόχευε στο να:

Α) αποδώσει τιμές στους νεκρούς και να δείξει ευγνωμοσύνη για τη θυσία τους.

Β) ανυψώσει τους νεκρούς σε πρότυπα ανδρείας και αυτοθυσίας στα μάτια των μεταγενέστερων.

Γ) ισχυροποιήσει την εθνική συνείδηση και να τονώσει το πατριωτικό συναίσθημα των πολιτών.



3. Η διαδικασία της τελετής περιλάμβανε τα ακόλουθα μέρη:

(α) ΠΡΟΘΕΣΗ των οστών και της τέφρας των νεκρών για δυο μέρες στην Αγορά, μέσα σε ισάριθμες προς τις φυλές του δήμου, λάρνακες.

(β) ΠΡΟΣΦΟΡΑ δώρων (άνθη, αρώματα, σκεύη, ενδύματα κ.α.) στους νεκρούς από τους συγγενείς τους.

(γ) ΕΚΦΟΡΑ τους μέσα στις 10 κυπαρισσένιες λάρνακες κι ενός κενού φέρετρου που συμβόλιζε την κηδεία των αγνοουμένων. Οι γυναίκες δεν έπαιρναν μέρος στην εκφορά.

(δ) ΑΠΟΘΕΣΗ τιμητική στον Κεραμικό.

(ε) ΕΝΤΑΦΙΑΣΜΟ στο δημόσιο νεκροταφείο.

(στ) ΕΚΦΩΝΗΣΗ επιταφίου λόγου από διακεκριμένη προσωπικότητα (ἀνὴρ ᾕρημένος γνώμῃ μὴ ἀξύνετος = δηλώνει την υποκειμενική ιδιότητα του ανθρώπου ως συνετού – ἀξιώσει προήκῃ = δηλώνει αναγνώριση της σύνεσης από το λαό.)

Η περιγραφή του τρόπου ταφής των νεκρών του πολέμου δείχνει τις προθέσεις του Θουκυδίδη να παρουσιάσει τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, τις αξίες και τα ιδανικά της εποχής του Περικλή.



4. Στην τελετή παρευρίσκονταν και άντρες και γυναίκες και παιδιά, τόσο πολίτες Αθηναίοι, όσο και ξένοι, γεγονός που δείχνει τη σημαντικότητα της τελετής αυτής. Όπως φαίνεται, όμως, οι γυναίκες δεν ακολουθούσαν την εκφορά, αλλά πήγαιναν κατευθείαν στον τάφο, οπότε και θρηνολογούσαν τους νεκρούς, όταν κατέληγε εκεί η πομπή.



5. Θυμηθείτε ότι οι Αθηναίοι πολίτες ήταν χωρισμένοι σε δέκα φυλές και έτσι σε κάθε διοικητική οργάνωση ή περίσταση ήταν χωρισμένοι σε δεκάδες.



6. Το θρησκευτικό στοιχείο απουσιάζει διότι:

Α) Η πόλη είναι μοναδική υπεύθυνη για την τίμηση των νεκρών, αφού για την προάσπισή της έχασαν τη ζωή τους.

Β) Ο Θουκυδίδης χαρακτηρίζεται από ήρεμη αθεΐα, έτσι αποφεύγει να ενσωματώσει στο έργο του το θρησκευτικό στοιχείο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το απορρίπτει κάπου ευθέως.



Η εναλλαγή ενεστώτα και ιστορικών χρόνων

Το πιο χαρακτηριστικό εκφραστικό γνώρισμα του κεφ. 34 είναι οι απότομες αλλα­γές των χρόνων των ρημάτων στην αφήγηση (όπου είναι ιστορικοί) και στην περι­γραφή (σ' αυτήν τα ρήματα είναι σε ενεστώτα):

α. Ο αόριστος της αφήγησης (ἐποιήσαντο) γίνεται ξαφνικά ενεστώτας (προτίθενται, ἐπιφέρει, ἄγουσιν, ἔνεστι, φέρεται, ξυνεκφέρει, πάρεισιν, τιθέασιν, λέγει, ἀπέρ­χονται, θάπτουσιν), ο οποίος εκφράζει τη διαχρονικότητα του τρόπου με τον οποίο αποδίδονταν οι τιμές στους νεκρούς των πολέμων. Επιπλέον, η μετάβαση αυτή στον ενε­στώτα κάνει πιο διακριτική την παρέκβαση του συγγραφέα (τὰ μὲν ὀστᾶ... ἐχρῶντο τῷ νόμῳ).

β. Από τον ενεστώτα των παραπάνω 11 ρημάτων (και μετά την ολοκλήρωση της πα­ρέκβασης) ο λόγος επανέρχεται στην αφήγηση του συγκεκριμένου γεγονότος με τη χρήση του αορίστου και του παρατατικού (ᾑρέθη, ἐλάμβανε, ἔλεγε). Προσέ­χουμε ότι η επάνοδος στην αφήγηση της διαδικασίας της ταφής των συγκεκριμέ­νων νεκρών (και στους αντίστοιχους αφηγηματικούς χρόνους) προετοιμάζεται εκ­φραστικά με τον παρατατικό ἐχρῶντο, που βρίσκεται στο τέλος της παρέκβασης.

Ο ενεστώτας των έντεκα ρημάτων που αναφέρθηκαν παραπάνω αποτελεί σχήμα υποτύπωσης, με το οποίο το ύφος αποκτά μεγαλύτερη ζωηρότητα και πα­ραστατικότητα, σαν να παρουσιάζεται το περιεχόμενο του λόγου με γραφική ανα­παράσταση, έτσι που να δίνονται πιο ζωντανά τα οπτικά και ακουστικά στοιχεία του.



Ερωτήσεις:

1. Ποια είναι τα στοιχεία της ενότητας 34 που αποδεικνύουν με σαφήνεια ότι η τελετή αυτή του ενταφιασμού ήταν ιδιαιτέρως σημαντική;

2. Να παρουσιάσετε τα κριτήρια με τα οποία επιλεγόταν ο ρήτορας που επρόκειτο να εκφωνήσει επιτάφιο λόγο για τους νεκρούς των πολέμων και να αξιολογήσετε τον τρόπο επιλογής του.





  Ενότητα 35

Το κεφάλαιο 35 είναι το προοίμιο του Επιταφίου. Προοίμιο είναι η αρχή του λόγου όπως στη δραματική ποίηση ο πρόλογος. Από τα λεγόμενα του ρήτορα προκύπτει ότι οι ρήτορες στα προοίμια των επιταφίων λόγων τους ακολουθούσαν μια τυποποιημένη μορφή, έναν «κοινό τόπο». Αναφέρονται: (α) πρώτα στο έθιμο των επιταφίων λόγων με σκοπό να επιδοκιμάσουν το σκοπό της καθιέρωσής τους, (β) ύστερα υπογραμμίζουν τις μεγάλες δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν στην προσπάθειά τους να βρουν λόγια επάξια για να εγκωμιάσουν τα κατορθώματα των προκείμενων νεκρών και να εξυμνήσουν την αρετή τους. Βασική επιδίωξή τους να πετύχουν την επιείκεια και ευμένεια – εύνοια των ακροατών.
Ο Περικλής έχει ανεβεί στο βήμα και αρχίζει να εκφωνεί το λόγο του. Από την αρχή διαφαίνεται η τάση του να διαφοροποιηθεί από τη συνηθισμένη διαδικασία εκφώνησης επιταφίου λόγου. Αν και σε γενικές γραμμές ακολουθεί (κυρίως από τη μέση του κειμένου και ύστερα «Γιατί είναι δύσκολο… του καθενός σας») το τυπικό της λεγόμενης captatio benevolentiae, δηλαδή την καθιερωμένη από την τέχνη της ρητορικής διάταξη των προοιμίων που στόχευε στην εξασφάλιση της ευνοϊκής διάθεσης των ακροατών, ωστόσο προετοιμάζει παράλληλα το κοινό ότι ο λόγος που θα ακούσουν παρεκκλίνει από αυτούς που συνήθιζαν να ακούν ως τώρα. Συγκεκριμένα τους υπενθυμίζει ότι οι περισσότεροι εκφωνητές επιταφίων λόγων έχουν την τάση «… να επαινούν το νομοθέτη που συμπλήρωσε τη συνηθισμένη τελετή μ’ αυτόν το λόγο, με τη σκέψη ότι είναι ωραίο να εκφωνείται πάνω στον τάφο των νεκρών του πολέμου…». Ο ίδιος, ωστόσο, είναι της γνώμης ότι ο ηρωισμός τέτοιων νεκρών αρμόζει πιο πολύ να τιμάται με έργα παρά με λόγια. Αν και ο Περικλής είναι ρήτορας και γνωρίζει ότι το μόνο του όπλο είναι ο λόγος του (= ομιλία και λογική, για τους αρχαίους), ωστόσο αναγνωρίζει την αδυναμία του ανθρώπου να μιλήσει αντάξια για τη σπουδαιότερη πράξη αυτών των στρατιωτών, το ότι έδωσαν τη ζωή τους για το ιδανικό της πατρίδας. Στο σημείο αυτό έχουμε για πρώτη φορά ξεκάθαρα εκφρασμένη την αντίθεση μεταξύ έργων και λόγων. Πρόκειται για μια αντιπαράθεση που συναντούμε σε ολόκληρο τον Επιτάφιο, αλλά και σε πολλά άλλα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ακριβώς επειδή πρόκειται για ένα βασικό στοιχείο της δομής του Επιταφίου, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και επισήμανσή του, όπου το συναντούμε από δω και στο εξής.
Στην ενότητα 35 λοιπόν ο Περικλής επιχειρηματολογεί για την αντίθεσή του να εκφωνείται κάθε φορά επιτάφιος λόγος, όταν κηδεύονται οι νεκροί των πολέμων. Ο Περικλής πιστεύει ότι είναι αρκετό, για άνδρες που έδειξαν έμπρακτα τη γενναιότητα και την αγάπη τους για την πατρίδα, με έργα να τους αποδίδεται και η τιμή. Στο σημείο αυτό ο αναγνώστης παραπέμπεται στην ενότητα 34 (αλλά και 43 & 46), όπου περιγράφεται η προετοιμασία που κάνει η πόλη για να τιμήσει τους νεκρούς του πρώτου χρόνου του πολέμου με έργα, δηλαδή η διήμερη πρόθεση των νεκρών, οι προσφορές των συγγενών, η εκφορά (νεκρική πομπή από την αγορά στον Κεραμεικό), ο δημόσιος ενταφιασμός, η επιγραφή στην επιτύμβια στήλη και η φροντίδα της πόλης για τα παιδιά των νεκρών του πολέμου.
Το δεύτερο επιχείρημα αφορά το κατά πόσο ένας ρήτορας είναι ικανός να τιμήσει με την ομιλία του το έργο πολλών νεκρών και κατά πόσο είναι βέβαιη η αποτελεσματικότητα του ρητορικού λόγου σε ανάλογη περίπτωση. Λέει ότι δεν αρμόζει σε τέτοια περίσταση να κρίνεται «η αναγνώριση του ηρωισμού πολλών από έναν άντρα, που ο λόγος μπορεί να είναι ωραίος, μπορεί και κατώτερος». Πέρα λοιπόν από τη φανερή αντίθεση έργων-λόγου του ρήτορα, εξίσου σημαντική είναι και η αντίθεση μεταξύ του «ενός» (ένας ρήτορας) και των «πολλών» (πολλοί πεσόντες).

Χαλεπὸν γὰρ τὸ μετρίως είπεῖν (= Γιατί είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς με μετριοπάθεια): Λογικά –και κατ’ αντιστοιχία με παρόμοιους λόγους– θα περιμέναμε ο Περικλής να εκφράσει τη δυσκολία του να αντισταθμίσει τα έργα των νεκρών με την ομιλία του. Ωστόσο παρεκκλίνει από το αναμενόμενο και δηλώνει τη δυσκολία του να μιλήσει για τα ανδραγαθήματα των νεκρών ακολουθώντας το μέτρο, χωρίς ούτε να τα υπερτονίσει, αλλά ούτε και να τα υποβιβάσει. Ας θυμηθούμε ότι η έννοια του μέτρου κατέχει ξεχωριστή θέση στην ψυχοσύνθεση του αρχαίου Έλληνα: Ό,τι φτάνει στα όριά του και τα ξεπερνά είναι επικίνδυνο.

Για να προσεγγίσουμε το δυνατόν πιο ολοκληρωμένα τη συνέχεια της ενότητας είναι απαραίτητο να γίνουν κάποιες διευκρινίσεις:
Α) Υπάρχει η άποψη ότι το ακροατήριο στο οποίο απευθύνεται ο Περικλή αποτελείται πράγματι από όσους παρευρίσκονταν στον Κεραμεικό στο τέλος του πρώτου χρόνου του πολέμου, δηλ. στο 431 π.Χ. Οι ακροατές που γνωρίζουν καλά τα γεγονότα και τα ακούνε με ευνοϊκή διάθεση είναι ενδεχομένως οι συγγενείς των νεκρών, οι Αθηναίοι και ο Περικλής, αλλά κυρίως όσοι πολέμησαν με αυτούς τους νεκρούς και περιμένουν να ανυψωθούν και οι ίδιοι μέσα από τα λόγια του ρήτορα. Αυτοί επιθυμούν να δικαιωθούν οι νεκροί και να τους αποδοθούν οι πρέπουσες τιμές, ώστε να μην απογοητευτούν. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που δεν γνωρίζουν από κοντά τα γεγονότα: Πιθανότατα οι πιο μεγάλοι σε ηλικία Αθηναίοι που δεν έπαιρναν μέρος σε μάχες εκτός Αττικής ή κάποιοι ξένοι. Επίσης, είναι φυσικό σ’ αυτούς τους ακροατές να περιλάβουμε και τις γυναίκες, μητέρες, αδερφές των νεκρών και τα παιδιά τους που έχουν ηλικία τουλάχιστον εφηβική και μπορούν να παρακολουθήσουν τους διαλογισμούς του ρήτορα. Όλοι αυτοί, λοιπόν, αν ακούσουν κάτι που ξεπεράσει τις δικές τους δυνατότητες, είναι πιθανόν να νιώσουν φθόνο και να θεωρήσουν τα λόγια του ρήτορα υπερβολικά και ότι απέχουν πολύ από την πραγματικότητα.

Β) Υπάρχει η άποψη ότι πίσω από τα λόγια του Περικλή διαφαίνεται ξεκάθαρα ο Θουκυδίδης, ο οποίος όταν έγραφε το λόγο του είχε στο μυαλό του τόσο τους Αθηναίους του 404 π.Χ. που είχαν ήδη βιώσει την ήττα και τις αρνητικές συνέπειες του πολέμου, όσο και τους μεταγενέστερους αναγνώστες. Λαμβάνοντας υπόψη μας αυτήν την παράμετρο, εύκολα συνειδητοποιούμε ότι πίσω από τον κακόβουλο και δύσπιστο ακροατή κρύβεται ο ηττημένος Αθηναίος πολίτης –που θέλει να τον αφυπνίσει από την αδράνεια, θυμίζοντάς του το ένδοξο παρελθόν της Αθήνας– ή ο αναγνώστης που δεν έζησε την εποχή εκείνη. Ο Θουκυδίδης θέλει να προκαταβάλει ευνοϊκά τον οποιοδήποτε αναγνώστη, για να μην αμφισβητήσει από άγνοια όσα πρόκειται να ακολουθήσουν αναφορικά με το μεγαλείο της αθηναϊκής πολιτείας.
Ο Ι. Θ. Κακριδής σημειώνει: «Το πραγματικό ακροατήριο δεν είναι οι Αθηναίοι της αρχής του πολέμου· είναι η γενιά γύρω στα 400 π.Χ. που ζει τις συνέπειες της ήττας. Κι από τη γενιά αυτή ένα μεγάλο μέρος είχε αρχίσει να αμφιβάλλει, όχι μόνο αν η πολιτική της αδιαλλαξίας, που την είχε εισηγηθεί ο Περικλής στην αρχή του πολέμου ήταν σωστή· αμφιβάλλει και για την αξία γενικά του αθηναϊκού πολιτισμού, όπως τη δημιούργησαν οι πιο παλιές γενιές – κατά τον Επιτάφιο από φθόνο γιατί ξεπερνά τη δύναμή της. Το βέβαιο είναι πως στους Αθηναίους του 431 π.Χ. δεν μίλησε έτσι ο Περικλής. Γιατί πώς να ελπίζει ο Περικλής πως θα κέρδιζε την εύνοια των Αθηναίων, που τον άκουαν, με μια τέτοια εισαγωγή; Άλλωστε ποιος απ’ αυτούς δεν ήταν “ξυνειδὼς” του μεγάλου έργου και γι’ αυτό και “εὔνους”; Σύμφωνα με την ίδια άποψη στόχος του Θουκυδίδη είναι να αποστομώσει τους αμφισβητίες και μικρόψυχους Αθηναίους της μεταπολεμικής εποχής που αγνοώντας τα γεγονότα του πολέμου κι αντικρίζοντας με οδύνη και απογοήτευση τα ερείπια της πόλης τους εξέφραζαν αμφιβολίες και μομφές για τον Περικλή και την πολιτική του».

Γ) Υπάρχει η άποψη ότι ο παραπάνω διαχωρισμός είναι ένα ρητορικό τέχνασμα του Θουκυδίδη ή του Περικλή που στοχεύει στον παραμερισμό της φθονερής διάθεσης που επικρατούσε εκείνη την εποχή εναντίον της πολιτικής χάρη στην οποία η Αθήνα κατάφερε να ξεχωρίσει από τις υπόλοιπες πόλεις-κράτη σε επίπεδο οικονομικό, πνευματικό και πολιτιστικό. Ο Περικλής όταν μιλάει για ευνοϊκό και μη ευνοϊκό ακροατή αναφέρεται αντίστοιχα στον υποστηρικτή και τον πολέμιο της πολιτικής που ακολουθούσε. Μια ισχυρή προσωπικότητα, ένας μεγάλος ηγέτης, όπως ο Περικλής, ποτέ δεν έχει μόνο φίλους, αλλά και εχθρούς. Έτσι, ο Περικλής από τη μια είχε τους δημοκρατικούς που επικροτούσαν την πολιτική του και από την άλλη τους ολιγαρχικούς που επιβουλεύονταν τη γραμμή που ακολουθούσε στη διακυβέρνηση της πόλης.
Στο τέλος της ενότητας ο Περικλής συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις της παράδοσης και δηλώνει ότι θα προχωρήσει στην εκφώνηση του επιταφίου. Ταυτόχρονα όμως καινοτομεί λέγοντας ότι θα ικανοποιήσει «όσο γίνεται πιο πολύ την επιθυμία και τις πεποιθήσεις» των παρευρισκομένων.

Σημειώσεις:
1. Αν δεχτούμε ότι ισχύει η περίπτωση (Γ), τότε οι νύξεις κατά των Λακεδαιμονίων που θα ακολουθήσουν, θα μπορούσαν να ιδωθούν και ως νύξεις κατά της ολιγαρχικής παράταξης.
2. Η απόρριψη της ρητορικής, έτσι όπως διαφαίνεται στην ενότητα αυτή, δείχνει ότι ο Περικλής είχε χαρακτήρα ξεκάθαρο και ειλικρινή που μακράν απείχε από τους δημαγωγούς και τις τεχνικές που ακολουθούσαν, για να παρασύρουν το πλήθος. Ήταν πρακτικός και ρεαλιστής, αφού προτιμούσε τα έργα από τα λόγια· ήταν ικανότατος ρήτορας, αφού στήριξε την άποψή του με λογικά και ορθά επιχειρήματα· ήταν γνήσιος δημοκράτης, αφού συμμορφώθηκε με τους θεσμούς που είχε επιβάλει το πλήθος, αν και ο ίδιος ήταν ουσιαστικά αντίθετος με την εκφώνηση επιταφίου λόγου. Τέλος, ο Περικλής σεβόταν και εκτιμούσε τους άγραφους νόμους και την παράδοση.
3. Ο Περικλής προσπαθεί να προσελκύσει την προσοχή του κοινού με τη χρήση ποικίλλων σχημάτων λόγου σε όλη την έκταση του επιταφίου. Στην ενότητα αυτή κυριαρχούν κυρίως οι αντιθέσεις. Επίσης επιδιώκει να κατακτήσει την εύνοια του κοινού με: α) τη φράση «εγώ θα ήμουν της γνώμης», που δείχνει την πρόθεσή του να μετριάσει την αμφισβήτηση του θεσμού από μέρους του, β) τη συμμόρφωσή του στους θεσμούς και την παράδοση και γ) τη δήλωσή του ότι θα ικανοποιήσει «όσο γίνεται πιο πολύ την επιθυμία και τις πεποιθήσεις του καθενός σας». Τέλος, δηλώνει σε γενικές γραμμές το θέμα του λόγου που θα ακολουθήσει, δηλ. το εγκώμιο των νεκρών και τις αρετές του δημοκρατικού πολιτεύματος της Αθήνας.
4. Δεν πρέπει να ξεχνάμε την άποψη ότι πίσω από τα λόγια του Επιταφίου κρύβεται άλλοτε ο Θουκυδίδης και άλλοτε ο Περικλής. Επομένως ανάλογα με την ερώτηση, αν κρίνουμε ότι ταιριάζει, είναι καλό να απαντάμε λαμβάνοντας υπόψη μας και τις δύο παραμέτρους.

Ψυχολογική Κατάσταση του Ακροατηρίου (431 π.Χ.):
1. Αθηναίοι εχθρικά διακείμενοι –ένιωθαν αγανάκτηση και οργή– μερικοί έριχναν την ευθύνη στον Περικλή που τον θεωρούσαν υποκινητή του πολέμου:
(α) Αθηναίοι που είχαν υποστεί ζημιές από τον πόλεμο.
(β) Οπαδοί ολιγαρχικού κόμματος.
(γ) Φιλειρηνικές ομάδες (κυρίως πλούσιοι γαιοκτήμονες, γόνοι αρχαίων ευπατρίδων).
(δ) κωμικοί ποιητές (Αριστοφάνης, Κρατίνος) που δεν είχαν πειστεί πως ο πόλεμος ήταν αναπόφευκτος.
2. Αθηναίοι που ένιωθαν για τον Περικλή θαυμασμό – εκτίμηση – εμπιστοσύνη - αναγνώριση:
(α) Η μεγάλη και συμπαγής δημοκρατική παράταξη που αναγνώριζε την αξία του, τις πολύτιμες υπηρεσίες του προς την πατρίδα και τη δημοκρατία και πίστευαν αταλάντευτα στο μεγαλεπήβολο πολιτικό του πρόγραμμα.

Ερωτήσεις:
1) Σε ποιους λόγους στηρίζει ο Περικλής τις επιφυλάξεις του για την ορθότητα της συμπερίληψης του ρητορικού λόγου στην τελετή των Επιταφίων; Ποια είναι η δική σας άποψη για την πειστικότητα των επιφυλάξεων αυτών;
2)      Υπάρχει η άποψη ότι το κοινό για το οποίο γίνεται λόγος στην ενότητα 35 είναι είτε το κοινό του 431 π.Χ., είτε το κοινό του 404 π.Χ. Λαμβάνοντας υπόψη σας και τις δυο αυτές εκδοχές, να σχολιάσετε τη βασική επιφύλαξη του ρήτορα σχετικά με την ικανότητά του να πείσει τους ακροατές.

"… θα ήμουν της γνώμης ότι είναι αρκετό…", στη φράση αυτή διαφαίνεται η μετριοπάθεια που χαρακτηρίζει το ρήτορα.


ΕΝΟΤΗΤΑ 36

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Θα αρχίσω λοιπόν πρώτα από τους προγόνους· γιατί είναι δίκαιο και ταυτόχρονα ταιριαστό σε περίπτωση, όπως η σημερινή, να τους αποδίδεται αυτή η τιμή της μνημόνευσης. Γιατί κατοικώντας οι ίδιοι τη χώρα αδιάκοπα, καθώς η μια γενιά διαδεχόταν την άλλη, την παρέδωσαν μέχρι τώρα ελεύθερη με την ανδρεία τους. Και εκείνοι είναι άξιοι για έπαινο και ακόμη περισσότερο οι πατέρες μας· γιατί δίπλα σε όσα κληρονόμησαν, απέκτησαν με πολύ κόπο όση εξουσία έχουμε και την κληροδότησαν σε μας τους τωρινούς. Τους περισσότερους όμως τομείς αυτής της πολιτείας εμείς οι ίδιοι, οι οποίοι σήμερα λίγο πολύ βρισκόμαστε στην ώριμη ηλικία, τους αυξήσαμε και κάναμε την πόλη απόλυτα αυτάρκη σε όλα, και για τον πόλεμο και για την ειρήνη. Αυτών εγώ τα πολεμικά έργα, με τα οποία αποκτήθηκε το καθένα, ή αν κάποτε οι ίδιοι ή οι πατέρες μας αποκρούσαμε με γενναιότητα κάποιον βάρβαρο ή Έλληνα εχθρό που κίνησε εναντίον μας, επειδή δεν θέλω να μακρηγορώ σε ανθρώπους που τα γνωρίζουν καλά, θα τα αφήσω· Με ποιες όμως αρχές φτάσαμε σε αυτό το σημείο ακμής και με ποιο πολίτευμα και με ποιον τρόπο ζωής έγινε αυτή μεγάλη, αφού αυτά δείξω πρώτα, τότε θα προχωρήσω και στον έπαινο αυτών των νεκρών, επειδή θεωρώ ότι θα ήταν πολύ ταιριαστά να ειπωθούν αυτά στην περίπτωσή μας και ωφέλιμο είναι να τα ακούσει όλο το πλήθος των πολιτών και των ξένων, που είναι μαζεμένο εδώ.

Η ΔΟΜΗ

Α. Έπαινος των Αθηναίων.

1. Έπαινος των προγόνων και αιτιολόγησή του.

· Η προσφορά της αυτοχθονίας.

· Η προσφορά της ελευθερίας.

2. Έπαινος των πατέρων και αιτιολόγησή του.

· Η δημιουργία της αθηναϊκής ηγεμονίας.

· Η κληροδότησή της στις επόμενες γενιές.

3. Έπαινος στη σύγχρονη γενιά, που είναι και αυτή του ρήτορα (Περικλή) και αιτιολόγησή της.

· Η διατήρηση και ενίσχυση της πόλης σε όλους τους τομείς.

· Η επιμέλεια για την αυτάρκεια της πόλης.

Β. Ο προκαθορισμός από τον ίδιο το ρήτορα της εξέλιξης του λόγου.
1. Αναφορά στην παράλειψη του πολεμικού έργου των Αθηναίων και η στήριξη αυτής της αναφοράς.

· Πρόθεση του ρήτορα είναι να μην κουράσει το ακροατήριο.

· Θεωρείται γνωστό το προηγούμενο πολεμικό έργο απ΄ τους ακροατές.

2. Προσδιορισμός του περιεχομένου του λόγου και αιτιολόγησή του.

· Οι τρεις παράγοντες του αθηναϊκού μεγαλείου.

· Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα ωφεληθούν οι ακροατές.
ΣΧΟΛΙΑ

α) Έπαινος των προγόνων και της σύγχρονης γενιάς:
«Ἄρξομαι δὲ… αυταρκεστάτην»

Όπως γνωρίζουμε από την εισαγωγή, μετά το προοίμιο ενός επιτάφιου λόγου, ακολουθεί το εγκώμιο των προγόνων, το οποίο συνήθως καταλαμβάνει τη μεγαλύτερη έκταση. Πιστός, λοιπόν, σε αυτήν τη συνήθεια ο Περικλής δηλώνει ότι θα αρχίσει πρώτα από τους προγόνους. Στη συνέχεια, όμως, παρεκκλίνει από το καθιερωμένο και τους αφιερώνει πολύ λίγο χώρο.

«δίκαιον γὰρ… δι’ ἀρετὴν παρέδωσαν»: Είναι δίκαιο (δίκαιον) να γίνει λόγος για τους προγόνους, γιατί το επιβάλλει η θυσία των νεκρών και το καλεί η περίσταση. Είναι ταιριαστό (πρέπον), γιατί το επιβάλλει η ηθική υποχρέωση που νιώθει τόσο ο ρήτορας, όσο και οι παρευρισκόμενοι έναντι των συμπολιτών τους που χάθηκαν για την πατρίδα. Ακολουθώντας το τυπικό των επιταφίων λόγων, ο Περικλής προβάλλει την αυτοχθονία των Αθηναίων και επαινεί τους προγόνους που παρέδωσαν τη γη τους ελεύθερη ως εκείνη την εποχή χάρη στην ανδρεία τους. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η «ἀρετὴ» είναι κυρίαρχη σε όλο το έργο που εξετάζουμε. Στη συγκεκριμένη περίπτωση και ιδίως με τη χρήση του χρονικού «μέχρι τοῦδε» γίνεται προσπάθεια από το ρήτορα να συνδεθεί η ανδρεία που έδειξαν οι πρόγονοι με τη γενιά του Περικλή.

Οι Αθηναίοι χωρίζονται σε τρεις γενιές:
Α) «Οἱ πρόγονοι»: Από τη μυθική εποχή ως το τέλος των μηδικών πολέμων (479 π.Χ.)

Β) «Οἱ πατέρες ἡμῶν»: Μέχρι το 446 π.Χ. όταν έγινε συνθήκη ανάμεσα στους Αθηναίους και τους Πελοποννησίους και συμπληρώθηκε η οργάνωση της ηγεμονίας.

Γ) «Αὐτοὶ ἡμεῖς οἵδε οἱ νῦν ἔτι ὄντες μάλιστα ἐν τῇ καθεστηκυίᾳ ἡλικίᾳ»: Η εποχή των συνομηλίκων του Περικλή, που τότε ήταν 60 χρονών.

Οι Πρόγονοι είναι άξιοι επαίνου γιατί ήταν αυτόχθονες και γιατί παρέδωσαν τη χώρα ελεύθερη με την αρετή τους.

Η αυτοχθονία ήταν ένα χαρακτηριστικό των Αθηναίων που τους έκανε να νιώθουν εθνική υπερηφάνεια. Η υπενθύμιση του γεγονότος ότι η Αθήνα κατοικούταν μόνιμα από ένα ελληνικό φύλο, ήταν ένας κοινός τόπος στους επιταφίους λόγους που χρησιμοποιούταν πάντα για να τονωθεί το φρόνημα των Αθηναίων και να υποδηλωθεί το χρέος που είχαν να προασπίσουν την πατρίδα τους.

Η ελευθερία της Αθήνας, αλλά και όλης της Ελλάδας, οφειλόταν στους γενναίους αγώνες που διεξήγαγαν οι πρόγονοί τους κατά των Περσών.

Οι πατέρες ἡμῶν είναι πιο άξιοι από τους προγόνους γιατί επάξια κληρονόμησαν μια τέτοια χώρα, δημιούργησαν την αθηναϊκή ηγεμονία και διαφύλαξαν τα αγαθά της Αθήνας και τα παρέδωσαν στους μεταγενέστερους. Σε αυτήν τη γενιά οφείλεται η ίδρυση της Δηλιακής συμμαχίας (478 π.Χ.) και η οργάνωση της πόλης σε ηγεμονία.

Οι σύγχρονοι του Περικλή επαύξησαν όλα όσα είχαν κληρονομήσει από τις δύο προηγούμενες γενιές και κατέστησαν την πόλη απόλυτα αυτάρκη και για τον πόλεμο και για την ειρήνη. Χάρη σε αυτούς επεκτάθηκε η αθηναϊκή ηγεμονία, βαθμιαία οι σύμμαχοι μετατράπηκαν σε υπηκόους και αναπτύχθηκε η πόλη οικονομικά, εμπορικά και πνευματικά.

Αυτάρκεια: Δεν εννοεί την εσωτερική οικονομική αυτάρκεια τόσο, όσο τη δυνατότητα που είχε η πόλη να προμηθεύεται τα πάντα από κάθε γωνιά τα Γης με τη βιομηχανία, το εμπόριο και τον ισχυρό στόλο που εξασφάλιζε τη θαλάσσια υπεροχή της πόλης.

Είναι φανερό ότι ο Περικλής είχε τη διάθεση να παρουσιάσει το έργο της γενιάς του ως σημαντικότερο από το αντίστοιχο έργο των δύο προηγούμενων γενιών. Έτσι, ενώ χρονολογικά τουλάχιστον οι πρόγονοι και οι πατέρες καλύπτουν πολύ περισσότερα χρόνια από τους σύγχρονους του Περικλή και ενώ έχουν να επιδείξουν πολεμικά κατορθώματα μοναδικά, ωστόσο ο ρήτορας καταφέρνει να παρουσιάσει το έργο τους μειωμένο σε σύγκριση με το έργο της γενιάς του κάνοντας χρήση εύστοχων σχημάτων λόγου:

Α) Λόγω της σύνταξης το έργο των προγόνων και των πατέρων παρουσιάζεται σαν να είναι υποταγμένο σε κάποιο άλλο νόημα: α) «την γάρ χώραν… παρέδοσαν», υποτάσσεται στην έννοια της δικαιοσύνης και του καθήκοντος («δίκαιον αὐτοις καὶ πρέπον… δίδοσθαι») β) «κτησάμενοι γάρ… προσκατέλιπον», υποτάσσεται στην έννοια του χρέους που έχει η πόλη να επαινέσει τους προγόνους και τους πατέρες «ἄξιοι ἐπαίνου ἔτι μᾶλλον…»

Β) Χρησιμοποιεί περισσότερες λέξεις για να δηλώσει το υποκείμενο που αντιστοιχεί στην κάθε γενιά, προσδίδοντας έτσι υποσυνείδητα μεγαλύτερη αξία στο έργο της γενιάς που της αποδίδεται το μεγαλύτερο υποκείμενο: «οἰ πρόγονοι» – Οἱ πατέρες ἡμῶν – «Αὐτοὶ ἡμεῖς οἵδε οἱ νῦν ἔτι ὄντες μάλιστα ἐν τῇ καθεστηκυίᾳ ἡλικίᾳ».

Γ) Το ίδιο συμβαίνει και με το ρήμα που αποδίδεται στην κάθε γενιά: «οἰκοῦντες παρέδωσαν» – «κτησάμενοι προσκατέλιπον» – «ἐπηυξήσαμεν καὶ παρασκευάσαμεν».

β) η «Πρόθεσις» του λόγου
Η ιστορία της Αθήνας έβριθε πολεμικών επιχειρήσεων και επιτυχιών και γι’ αυτό είχε καθιερωθεί ως κοινός τόπος των επιταφίων λόγων, αλλά και των πανηγυρικών λόγων γενικότερα, η διεξοδική παρουσίαση των πολεμικών κατορθωμάτων των προηγούμενων γενιών. Παρόλα αυτά, όμως, παρατηρούμε ότι ο Περικλής προσπερνά γρήγορα αυτό το σημείο («ὧν ἐγὼ τὰ μὲν κατὰ πολέμους… οὐ βουλόμενος, ἐάσω»), παρεκκλίνοντας ακόμη μια φορά από το καθιερωμένο. Γιατί το κάνει αυτό; Παρακάτω δίνεται επιγραμματικά η απάντηση:

· Δεν θέλει να κουράσει το ακροατήριο με πληροφορίες που τις γνωρίζουν καλά («μακρηγορεῖν ἐν εἰδόσιν οὐ βουλόμενος»). Το επιχείρημα αυτό αποτελεί περισσότερο πρόφαση και πρόχειρη δικαιολογία, παρά σοβαρή προσπάθεια στήριξης της επιλογής του Περικλή.

· Ο Περικλής και η γενιά του δεν είχαν να επιδείξουν ανάλογα πολεμικά κατορθώματα συγκριτικά με αυτά των προηγούμενων γενιών.

· Ο Περικλής επιθυμεί να εκμεταλλευτεί την περίσταση για να εξάρει την πολιτική του, το πολίτευμα και τους τρόπους με τους οποίους η πόλη του έφτασε στο μεγαλείο. Άλλωστε εκείνη την ιστορική στιγμή ο λαός είχε ήδη αρχίσει να δυσανασχετεί λόγω των στρατιωτικών επιτυχιών των Σπαρτιατών και η πολιτική του Περικλή, ο οποίος κατηύθυνε την Αθήνα όλο και πιο βαθιά στον πόλεμο, ήταν στο στόχαστρο. Οι ολιγαρχικοί είχαν βρει την κατάλληλη ευκαιρία για να ασκήσουν κριτική στη δημοκρατική παράταξη. Μέσα, λοιπόν, σε αυτό το κλίμα, πώς ήταν δυνατόν ο Περικλής να μην εκμεταλλευτεί την περίσταση, για να ενισχύσει το φρόνημα των παρευρισκομένων;

· Ο Θουκυδίδης σε άλλα χωρία του κειμένου έχει ήδη ιστορήσει συνοπτικά τα Μηδικά και έχει εκφράσει τη γνώμη του για αυτά, τα οποία, όπως φαίνεται, καταδικάζει.

☻ Στην ενότητα 36 βρίσκεται η κεντρική ιδέα του λόγου: «ἀπὸ δὲ οἵας ἐπιτηδεύσεως ἤλθομεν ἐπ’ αὐτὰ καὶ μεθ’ οἵας πολιτείας και τρόπων ἐξ οἵων μεγάλα έγένετο».

Η ἐπιτήδευσις (οι αρχές συμπεριφοράς): Είναι οι αξίες, τα ιδα­νικά και το γενικό πνεύμα που εμπνέουν και καθοδηγούν, που διαμορφώνουν τη ζωή, που ρυθμίζουν τη δράση στη δημόσια και ιδιωτική ζωή των Αθηναίων του 5ου αι. π.Χ.

Η πολιτεία (το πολίτευμα): Οι μέθοδοι οργάνωσης και διακυβέρνησης του αθηναϊκού κράτους, οι κανόνες που ρυθμίζουν τη λει­τουργία της δημόσιας ζωής, το πολίτευμα, η πολιτειακή οργάνωση και οι πολιτει­ακοί θεσμοί.

Οι τρόποι (ο τρόπος ζωής): Πώς σκέφτεται και ενεργεί ο άνθρωπος ως ιδιώτης κυρίως· ο χαρακτήρας του Αθηναίου πολίτη, όπως αυτός εκδηλώνεται στις προσωπικές του σχέσεις.

Για την ανύψωση της Αθηνάς σε μοναδική πόλη συνέβαλαν και οι τρεις παραπάνω παράγοντες, και οι πατέρες και οι σύγχρονοι. Οι δύο γενιές υψώνονται εξ ίσου στη σφαίρα της ιστορίας για την προσφορά τους στη διαμόρφωση της οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής μοναδικότητας της Αθήνας.

«ἀπὸ δὲ οἵας ἐπιτηδεύσεως ἤλθομεν ἐπ’ αὐτὰ καὶ μεθ’ οἵας πολιτείας και τρόπων ἐξ οἵων μεγάλα έγένετο»: Η χρήση όμοιας αντωνυμίας και για τους τρεις παράγοντες (οἵας, οἵας, οἵων) φανερώνει τη συνοχή και την ομοιότητά τους. Η χρήση όμως διαφορετικών προθέσεων (ἀπὸ, μετὰ, ἐκ) διαφυλάσσει την αυτοτέλεια του καθενός και τονίζει την παραπληρωματική τους λειτουργία.

Με τη φράση «ἤλθομεν έπ’ αὐτὰ» ο ρήτορας αναφέρεται: α) στην αθηναϊκή ηγεμονία, όπως αυτή παραδόθηκε από τους πατέρες και αυξήθηκε από τη γενιά του Περικλή, β) στην οικονομική ανάπτυξη, την αυτάρκεια και τη στρατιωτική δύναμη της Αθήνας, γ) στους νικηφόρους πόλεμους (τα κατά πολέμους έργα), είτε κατακτητικούς (οἷς ἕκαστα ἐκτήθη) είτε αμυντικούς (ἠμυνάμεθα).

Στο τέλος της ενότητας 36 ο Περικλής νιώθει την ανάγκη να δικαιολογηθεί για την παρέκκλισή του από τη συνηθισμένη διάρθρωση επιταφίου λόγου. Οι λόγοι που επιλέγει αυτήν τη γραμμή είναι δύο: α) «οὐκ ἄν ἀπρεπὴ λεχθῆναι ταῦτα» και β) «τὸν πάντα ὅμιλον… ξύμφορον εἶναι ἐπακοῦσαι αὐτῶν». Είναι επομένως πρέπον να ακουστούν αυτά, αλλά και ωφέλιμο, αφού οι Αθηναίοι θα ακούσουν συγκεντρωμένα τα πλεονεκτήματα που απολαμβάνουν ως πολίτες της Αθήνας σε σύγκριση με τον τρόπο ζωής των αντιπάλων, ενώ οι ξένοι που παρευρίσκονται θα μεταφέρουν και στον υπόλοιπο κόσμο το μεγαλείο της Αθήνας.

   

Σχήματα Λόγου:

α. Η παρήχηση του -τ- (και των άλλων οδοντικών)

- ἐν τῷ τοιῷδε τὴν τιμὴν ταύτην τῆς μνήμης δίδοσθαι· τονίζεται με τα πολλά οδο­ντικά η τιμητική αναφορά των προγόνων

- τὰ δὲ πλείω αὐτῆς αὐτοὶ ἡμεῖς οἵδε οἱ νῦν ἔτι ὄντες ἐν τῇ καθεστηκυίᾳ ἡλικίᾳ ἐπηυξήσαμεν καὶ τὴν πόλιν τοῖς πᾶσι παρεσκευάσαμεν καὶ ἐς πόλεμον καὶ ἐς εἰρήνην αὐταρκεστάτην· στη φράση αυτή υπάρχει παρήχηση και του -π-· με τα πολλά οδο­ντικά και με το -π- υπογραμμίζεται ζωηρότερα η προσφορά της γενιάς του ρήτορα.

β. Το σχήμα λιτότητας σε δύο σημεία: οὐκ ἀπόνως και οὐκ ἀπρεπῆ· με την άρνηση γίνεται πιο ήπιος ο λόγος και αποφεύγεται η απόλυτη διατύπωση.

γ. Η επανάληψη: ἀπὸ οἵας..., μεθ' οἵας..., ἐξ οἵων Με τις επαναλήψεις και με το πολυσύνδετο που υπάρχει στη φράση ο ρήτορας έχει την πρόθεση να τονίσει τα στοιχεία που συνιστούν το αθηναϊκό μεγαλείο (δημιουργεί έμφαση) και παράλ­ληλα να δώσει σαν σε διάγραμμα και με γενικούς τίτλους την πορεία που θα ακο­λουθήσει ο λόγος του (στη φράση υπάρχει και χιαστό: μεθ' οἵας πολιτείας καὶ τρό­πων ἐξ οἵων, καθώς και αναστροφή: τρόπων ἐξ οἵων).

δ. Το κλιμακωτό: Η εκφραστική κλιμάκωση του επαίνου των τριών γενεών· με τη βαθμιαία αύξηση των συλλαβών και των λέξεων που ανα­φέρονται στους προγόνους, στους πατέρες και στη σύγχρονη με το ρήτορα γενιά εξαίρεται εκφραστικά η αξία της τελευταίας.

ε. Με το σχήμα εκ παραλλήλου: δίκαιον καὶ πρέπον· δίνεται έμφαση στην ορθότητα της τιμητικής μνημόνευσης των προγόνων.

στ. Η βραχυλογία: πρὸς οἷς ἐδέξαντο (= πρὸς ἐκείνοις ἅ ἐδέξαντο).

Κοντά στα σχήματα λόγου θα μπορούσε να αναφερθεί η προσπάθεια του ρήτορα να κερδίσει την εύνοια των ακροατών του με τη δήλωση ότι δε θα τους κουράσει με το να λέει γνωστά (μακρηγορεῖν ἐν εἰδόσιν οὐ βουλόμενος).
Ετυμολογικά Σχόλια:

πρόγονος: παρασύνθ. από το προγίγνομαι (από τα πρὸ + γίγνομαι). δίκαιος: από το δίκη (θεμ. δικα-) + ιος. τιμή: από το τίω + μη. μνήμη: από το μνάομαι –μνῶμαι (πρβλ. μιμνῄσκω, μιμνῄσκομαι) + μη. χώρα: από την ίδια ρίζα με τα χαίνω, χάσκω, οἰκέω -ῶ: από το οἶκος (θεμ. οἰκο/ε) + jω. διαδοχή: παρασύνθ. από το διαδέχομαι, ἐλεύθερος: από ρίζα ἐλευθ-, από την οποία τα ἐλεύθω, ἐλεύσομαι (ως μέλλ. του ἔρχομαι) κτλ. ἀρετή: από ρίζα ἀρ-, από την οποία τα ἀρέσκω, ἀρείων, ἄριστος κτλ. ἄξιος: από το ἄγω (με τη σημασία του «ζυγίζω») από το ἄγ-τι-ος. δέχομαι: από το δέκομαι που προέρχεται από ρίζα δεκ-, από την οποία και τα δεξιός, δοκέω -ῶ κτλ. ἀρχή: από το ἄρχω + η. ἀπόνως: παρασύνθ. από το ἄπονος (ἀ + πόνος) + ως. ἡλικία: από το ἧλιξ (αυτός που έχει την ίδια ηλικία, ο συνομήλικος) + ία. αὐξάνω ή αὔξω: από την ίδια ρίζα από την οποία και το auxilium. αὐτάρκης: από το αὐτός + ἀρκέω -ῶ. ἔργον: από το ἔργω ή ἔρδω (= πράττω). βάρβαρος: συγγ. με το σανσκρ. barbarà-s (= τραυλός, ούλος δηλ. σγουρός)· οπωσδήποτε όμως η λέξη είναι ηχοποίητη σύμφωνα με τον ήχο της γλώσσας των ξενόγλωσσων. πολέμιος: από το πόλεμος + ιος. προθύμως: παρασύνθ. από το πρόθυμος + ως· το πρόθυμος από το προ + θυμός. ἀμύνω, ἀμύνομαι: από το προθεματικό α και θέμα μυν-, το οποίο υπάρχει στο ελληνικό μύνη (= πρόφαση για αναβολή) και τα λατιν. munio, moenia, munus κτλ. μακρηγορέω -ῶ: παρασύνθ. από το μακρός + ἀγορεύω. οἶδα: από ρίζα Fειδ - (υποθετικός ενεστ. εἴδω). ἐπιτήδευσις: παρασύνθ. από το ἐπιτηδεύω +σις. το ἐπιτηδεύω από το επίρρ. ἐπίτηδες + ευω. το επίτηδες από τη φράση επί τάδε [κατά τη γνώμη άλλων από τη φράση ἐπί τὸ ἦδος(=με σκοπό την τέρψη)]. πολιτεία: από το πολιτεύω + ία. τρόπος: από το τρέπω +ος. δηλόω -ῶ: από το δῆλος + jω. το δῆλος από το *δεj - ἦλος, από σανσκρ. ρίζα dev - (= λάμπω), νομίζω: από το νόμος + ιζω. ἀπρεπής: από το στερητικό α + πρέπω. ὅμιλος: από το ὁμοῦ + ἴλη (αμφισβητούμενη ετυμολογία), ἀστός: από το ἄστυ. σύμφορος: παρασύνθ. από το συμφέρω + ος.

Ἄρξομαι: αρχηγός, αρχή, αρχάγγελος.

Δίκαιον: δίκαιος, δικαιωματικά, δικαιοδοσία.

Μνήμης: μνήμα, μνημόνευση, μνημείο.

Δίδοσθαι: δίνω, δότης, αντίδοτο, αποδίδω.

Κτησάμενοι: κτήμα, κτηματίας, κτηματολόγιο.

Προσκατέλιπον: εγκαταλείπω, διάλειμμα, ελλιπής, λοιπός, λείψανο.

Παρεσκευάσαμεν: σκεύος, Παρασκευή.

Εἰδόσιν: είδηση, ειδήμων, ιστορία.

Εἶμι: ισθμός, εισιτήριο, προσιτός.

Ἐγένετο: γέννα, γενιά, γενάρχης.

Νομίζων: νόμισμα, νόμος, νομικισμός.

Λεχθῆναι: λόγος, λέξη, ρήτορας, ρήμα.

Ερωτήσεις:

1) Να εντοπίσετε τους κοινούς τόπους του θεσμοθετημένου επιταφίου λόγου που υπάρχουν στην ενότητα. Σε ποια σημεία παρεκκλίνει ο Περικλής από την παραδοσιακή δομή ενός επιταφίου λόγου και τι επιχειρήματα χρησιμοποιεί, για να δικαιολογήσει τη διαφοροποίησή του;

2) Να εντοπίσετε την κεντρική ιδέα του Επιταφίου και να τη σχολιάσετε.

Βιβλιογραφία:

    Μιχάλης Α. Μιχαηλίδης, Περικλέους Επιτάφιος, φροντιστήρια Μαραγκού, Θεσσαλονίκη 1993.
    Ι.Θ. Κακριδής, Ερμηνευτικά Σχόλια στον Επιτάφιο του, Εστία, Αθήνα, 1985.
    Παναγιώτης Εμμανουηλίδης, Θουκυδίδη, Ο Επιτάφιος του Περικλή, Μεταίχμιο, Αθήνα, 2000.
    Παρασκευή Κατσούγκρη, Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος, Εκδοτικός Όμιλος Συγγραφέων Καθηγητών, Αθήνα, 2001.
    Δ. Ε. Πασχαλίδη, Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος, Ζήτη, Θεσσαλονίκη, 2001.



13 σχόλια:

palpatine είπε...

Χμ.. Εγώ τελείωσα Θετική πριν από 5 χρόνια και δε μπορώ να πω ότι κιόλας λάτρευα τα αρχαία...

Παρ'ολ'αυτά, έτυχε, για διάφορους λόγους να αγοράσω πρόσφατα την "Ιστορία" του Θουκυδίδη (μετάφραση Άγγελου Βλάχου) και ομολογώ ότι είναι ένα από τα σοφότερα βιβλία που έχω διαβάσει. Ειδικά κομμάτια όπως ο Επιτάφιος, ο διάλογος των Μηλίων, η συντριβή των Αθηναίων στον Ασσίναρο, η "παθολογία" του πολέμου είναι κείμενα που θα έπρεπε να διδάσκονται σε κάθε Λύκειο, όπου υποτίθεται έχεις αναπτύξει μαι κριτική σκέψη.

Αντί γι'αυτό, διδασκόμασταν... Αντιγόνη στη Γ.Π. Β' Λυκείου (δεν υποτιμώ το έργο του Σοφοκλή, αλλά τι συγκρίνουμε τώρα, την πολιτική με την τέχνη???) και μάλιστα επιμέναμε συνέχεια στο αρχαίο κείμενο. Γιατί τέτοιο βίτσιο με τα αρχαία? ΤΟ νεοελληνικό κείμενο είναι πολύ πιο εύκολο κατανοητό και περιέχει νοήματα που δυστυχώς δεν τα διδασκόμαστε

Τέτοια φώτα έχουν, τέτοια φώτιση μας δίνουν

fisalida είπε...

αχ σασ ευχαριστω πάρα πολυ!
με σωζετε με τα σχολια για την ενοτητα 36... (μηπωσ σασ βρισκετε κ τπτ απο το προοιμιο κεφαλαιο 35?)... γραφω αρχαια γενικησ την Τεταρτη κ δεν εχω αρκετα σχολια...
οντωσ εχει αξια αυτο το μαθημα κ κριμα που το θεωρουμε "δευτερευον", παντως καλυτερα που συγκαταλεγεται στα μαθηματα γενικησ παιδειασ . ετσι ο καθενασ που το επιθυμει εχει την δυνατοτητα να κρατησει οποια σημεια θελει απο αυτο το σπουδαιο εργο κ τα προτυπα ή στοιχεια που μασ προσφαιρει... ιδιαιτερα για στην συγχρονη κοινωνια..
κ παλι σασ ευχαριστω!!!!!

eirini είπε...

fisalida, έχω σχόλια για όλο τον "Επιτάφιο". Δώσε μου κάποιο mail σου και θα σου τα στείλω. Είμαι σίγουρη πως θα τα πας πολύ καλά στο διαγώνισμα!

fisalida είπε...

geiaa Sas!!!
eimai k pali i egw, den mpika 3ana sto block sas ton dekembrio alla kati prepei na eixa grapsei k tote sta arxaia genikis...Euxaristw gia tin pro8umia stin apantisi sas!!:-)
Twra pali psaxnw sxoleia gia na grapsw kaaatiii k stis endosxOlikes e3etaseis...
an mporeite na mou proo8isete kati apo tis enotites 34,35,36,37,40,43,44...to mail m einai emmaria@hotmail.com
Euxaristw polu!

Ειρήνη Μαραγκόζη είπε...

Η Ασπασία ήταν μια πολύ μορφωμένη γυναίκα, ανεξάρτητη και δυναμική. Από τα ελάχιστα που γνωρίζουμε, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει πως ναι, θα ήταν σε θέση να έχει συντάξει ένα ρητορικό κείμενο, τον "Επιτάφιο" για παράδειγμα. Όμως μια τέτοια θέση δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια υπόθεση, μια εικασία. Δεν έχουμε κανένα στοιχείο που να συνηγορεί υπέρ μιας τέτοιας άποψης.
Άλλωστε ο επιτάφιος λόγος κλείνει με μια όχι και τόσο κολακευτική παρότρυνση για τις γυναίκες: τις προτρέπει να τιμήσουν τον άντρα τους μένοντας στην αφάνεια και μη δίνοντας δικαιώματα για σχόλια με τις επιλογές της ζωής τους. Αν πράγματι είχε γράψει η Ασπασία, η τόσο προχωρημένη για την εποχή, τον "Επιτάφιο", γιατί να είχε διατυπώσει κάτι τέτοιο για τις γυναίκες; Δεν θα ήταν πιο λογικό να αναφερθεί σε αυτές με λιγότερο αυστηρό τόνο; Δεν θα ήταν πιο λογικό να τις είχε προτρέψει για παράδειγμα να ξαναπαντρευτούν, να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων;
Λαμβάνοντας την παραπάνω λεπτομέρεια υπόψη μου, θεωρω πως η Ασπασία δεν ήταν η συντάκτρια του "Επιταφίου".
Προσοχή όμως! Εμείς έχουμε στα χέρια μας τον "Επιτάφιο" έτσι όπως μας τον παρέδωσε ο Θουκυδίδης. Μήπως δεν ήταν αυτό το περιεχόμενο του λόγου που εκφωνήθηκε τότε; Μήπως ο Πλάτωνας που πιθανότατα ήταν παρών σε εκείνη την εκδηλωση για την ταφή των πρώτων νεκρών του Πελοποννησιακού Πολέμου είχε ακούσει κάτι διαφορετικό; Μηπως ο Θουκυδίδης άλλαξε άρδην το λόγο του Περικλή; Και αν ναι, γιατί;
Δεν μπορώ να απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα. Η πηγή μας είναι μια και μοναδική, αυτή που υπάρχει στην "Ιστορία" του Θουκυδίδη. Με βάση αυτήν αποκλείω το ενδεχόμενο να είχε γραφτεί ο λόγος από την Ασπασία. Αν όμως το πρωτότυπο εκφωνημένο κείμενο ήταν άλλο... τότε όλα παίζονται. Δυστυχώς όμως δεν θα το μάθουμε ποτέ.


Υ.Γ. Λυπάμαι πολύ που ανακάλυψα σήμερα το σχόλιό σου. Είχα κάποιο πρόβλημα με το ιστολόγιο και δεν είχα πληροφορηθεί την παρέμβασή σου. Ευχαριστώ πάντως για το ενδιαφέρον.

elias mitsis είπε...

ΚΑΛΟ ΜΗΝΑ
ΘΑ ΣΟΥ ΗΤΑΝ ΜΠΟΡΕΤΩ ΝΑ ΜΟΥ ΣΤΕΙΛΕΙΣ ΚΑΙ ΜΕΝΑ ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΟΛΟΝ ΤΟΝ ΕΠΙΤΑΦΙΟ. ΘΕΛΩ ΝΑ ΞΕΡΩ ΚΑΤΙ ΓΙΑ ΤΟ ΟΛΟ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΟΧΙ ΤΙς ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΕΣ ΜΠΟΥΡΔΕΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΛΕΕΙ ΕΝΑΣ ΟΝΟΜΑ ΚΑΙ ΜΗ ΧΩΡΙΟ ΦΕΛΟΛΟΓΙΣΚΟΣ ΣΤΟ ΛΥΚΕΙΟ ΤΟΥ ΑΣΠΡΟΠΥΡΓΟΥ
ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ

Ειρήνη Μαραγκόζη είπε...

Γεια σου και καλό μήνα!
Θα σου στείλω σχόλια για όλο τον Επιτάφιο. Έχε υπόψη σου όμως ότι είναι αρκετά εξειδικευμένα.

Θα σε παρακαλούσα να μην εκφράζεσαι έτσι για τον καθηγητή σου. Δεν τον ξέρω και δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω τι μάθημα κάνει. Φαντάζομαι όμως ότι δεν ευθύνεται μόνο εκείνος για το γεγονός πως το μάθημα δεν είναι ελκυστικό. Μου έχει τύχει να το διδάξω σε λύκειο και μαρτύρησα από την αρνητική αντιμετώπιση που είχα από τους μαθητές. Δεν είναι αλήθεια πως στα μαθήματα γενικής παιδείας δεν δίνετε καθόλου προσοχή; Δεν ειναι αλήθεια πως αντιμετωπιζετε απο την αρχη αρνητικα τον καθηγητη που προσπαθει να σας διδαξει Επιταφιο ή Ιστορία η Λογοτεχνία; Στην ταξη, καλό μου, δεν ειμαστε αντιπαλοι. Δεν υπαρχουν δυο στρατοπεδα: οι μαθητες και ο καθηγητης. Ειμαστε ολοι μια ομαδα που υπο δυσκολες συνθηκες προσπαθουμε να πετυχουμε το καλυτερo για σας, τα παιδια. Και να ξερεις πως και λαθη κανουμε και πολλες φορες σας στεναχωρουμε, αλλα ειμαστε ανθρωποι. Κι εμεις εχουμε αναγκη απο λιγο ενδιαφερον, από μια καλη κουβεντα ωστε να συνεχισουμε με ορεξη τη δουλεια μας. Να θυμασαι πως ολα λυνονται με συζητηση και καλη διαθεση.

Σου ευχομαι το καλυτερο και καλη τυχη στις εξετασεις σου!

Ανώνυμος είπε...

Προς Ειρηνη Μαραγκοζη.
Το 90 % των καθηγητών που έχω γνωρίσει ως τώρα μας αντιμετωπίζουν ως κατώτερους και σε καμία περίπτωση δεν σκέφτονται να βοηθήσουν π.χ ο καθηγηής μας στην βιολογία γενικης μας έβαλε για τις ενδοσχολίκες την ίδια ύλη με αυτήν των πανελληνίων! Πιστύω οτι τον σεβασμό καποιος τον κερδίζεις και επομένως απο τη στιγμή που σαν μαθήτες αντιμετωπίζουμε στην πλειοψηφεία τεμπέλιδες και ειρωνικούς προς το μέρος μας καθηγητές γενικεύουμε με συνέπεια να καταδικάζουμε και αυτούς που όντως προσπάθουν.Πρέπει ομώς να καταλάβετε και έσεις ότι αυτό το σύστημα που υπάρχει στην ουσία μας απαγορεύει να ασχοληθούμε με τα υπόλοιπα μαθήματα!Αυτό που θέλω να πω είναι ότι αν βάλουμε όλοι το χεράκι μας να αλλάξουμε το σύστημα αυτό που απο όσο γνώριζω είναι αντιγράφη ενός σουϊδικού αποτυχημένου συστήματος που καταργήθηκε στην Σουιδία την αμέσως επόμενη χρονία τοτέ αρκετά πράγματα θα αλλάξουν!

Ειρήνη Μαραγκόζη είπε...

Φίλε/φίλη μου,
σε ευχαριστώ πολύ για τις παραπάνω σκέψεις σου. Δεν ξέρεις πόσο πολύ έχω ανάγκη να ακούω τη γνώμη των παιδιών. Ξέρεις πόσο ψυχοφθόρο είναι να κάνεις τη δουλειά σου και να μην υπάρχει κανείς να σου πει αν είσαι καλός ή αν χρειάζεσαι βελτίωση κάπου; Δυστυχώς για εμάς τους εκπαιδευτικούς είναι η δουλειά μας να σας αξιολογούμε, ενώ τους ίδιους δεν μας αξιολογεί κανείς. Ίσως και εδώ να βρίσκεται η αιτία του κακού. Δεν είναι δύσκολο να επαναπαυτείς αν ξέρεις πως δεν θα σε κρίνει κανείς. Πίστεψέ με όμως, τα πράγματα θα αλλάξουν. Είναι καταδικασμένα να αλλάξουν! Στα σχολεία μπαίνουν συνεχώς νέοι καθηγητές με όρεξη και με γνώσεις. Και προωθούνται κάποιες αλλαγές, όπως η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, που αν δεν προσκρούσουν στην προχειρότητα και την τσαπατσουλιά, θα φέρουν αποτέλεσμα.

Πάντως, το μόνο σίγουρο είναι αυτό που είπες και συ: "αν βάλουμε όλοι το χεράκι μας". Μπράβο! Πολύ σωστά το έθεσες. Το μυστικό της επιτυχίας ή της αλλαγής είναι η συνεργασία. Μόνος κανείς δεν πετυχαίνει τίποτα. Μαζί μπορούμε να φέρουμε τα πάνω κάτω!

Να είσαι καλά και καλή τύχη!

vassotab είπε...

Διαβάζω τα σχόλια των μαθητών και πραγματικά θλίβομαι για το φαύλο κύκλο απαξίωσης που υπάρχει στο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Διδάσκω το μάθημα στο Λύκειο και συνειδητοποιώ πως αν ο διδάσκων δεν ξεφύγει από τη σχολακτική διδακτική λογική και δεν κάνει τις όποιες αναγωγές και συνδέσεις με το παρόν ή άλλες εποχές πάει χαμένο το μάθημα και αύανδρη η τάξη. Ειρήνη, σπουδαία η προσπάθειά σου και ελπίζω οι μαθητές σου να την εκτιμούν και να την αξιοποιούν.

Ειρήνη Μαραγκόζη είπε...

Βάσω, χαίρομαι πολύ για την επικοινωνία. Μου έδωσε την ευκαιρία να επισκεφτώ τα blogs σου και να δω τη δουλειά σου. Είναι πολύ ωραίο να ανταλλάσσουμε ιδέες και υλικό σε μια προσπάθεια να γίνουμε καλύτεροι εκπαιδευτικοί και πιο αποτελεσματικοί στη δουλειά μας.
Ο "Επιτάφιος" πάντως είναι πονεμένη ιστορία. Και εγώ προσπαθώ να κρατήσω κάπως το ενδιαφέρον συνδυάζοντας το περιεχόμενο του λόγου με το σήμερα και υποσχόμενη καλό βαθμό σε όποιον με βοηθάει ουσιαστικά στις συζητήσεις που προσπαθώ να ξεκινήσω. Πάντως είναι πάρα πολλά τα θέματα που σχετίζονται με τον "Επιτάφιο": δημοκρατία, ελευθερία, αξιοκρατία, τέχνη, πόλεμος κ.ά. και είναι κρίμα κάποια παιδιά να αδιαφορούν εκ προοιμίου μόνο και μόνο επειδή ο τίτλος του μαθήματος περιέχει τη λέξη "Αρχαία". Επίσης κάποια στιγμή μες τη χρονιά τούς δείχνω το ντοκιμαντέρ "Μεγάλοι Έλληνες: Περικλής" ή ένα άλλο του History channel για την αρχαία Αθήνα, τα οποία έχουν συγκεντρωμένες πολλές ιδέες που εντοπίζονται και στον "Επιτάφιο" και έτσι κάπως "σπάω" τη μονοτονία του μαθήματος...

Ανώνυμος είπε...

Ευχαριστώ πάρα πολύ.Με έσωσες από πολύ κόπο.Είμαι μαθητής Γ΄Λυκείου και γράφουμε αύριο...........Ούτε την μετάφραση δεν μας έδωσαν στο λυκειό και γενικά στο τμήμα μοου.. ο καθηγητής βιαζότανε και όταν του λέγαμε να επαναλάβει έλεγε ότι αδιαφορούμε(όχι όλοι) για το μάθημα και συνέχιζε.Και επειδή μένω στην Άμφισσα με τέτοια μαζοποίηση που υπάρχει ,"όλοι" μισούν τα αρχαία.Τέλος πάντων ευχαριστώ :D

Ανώνυμος είπε...

Ευχαριστωωωω